సహస్రశీర్షా పురుషః ।
సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ ।
స భూమిం విశ్వతో వృత్వా ।
అత్యతిష్ఠద్దశాఙ్గులమ్ ॥
The Purusha has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. Pervading the earth on every side, He stands beyond it by ten fingers' breadth.
పురుష ఏవేదగ్ం సర్వమ్ ।
యద్భూతం యచ్చ భవ్యమ్ ।
ఉతామృతత్వస్యేశానః ।
యదన్నేనాతిరోహతి ॥
The Purusha is all this, what has been and what will be. He is the ruler of the undying, and of all that grows by food.
ఏతావానస్య మహిమా ।
అతో జ్యాయాగ్శ్చ పూరుషః ।
పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని ।
త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥
Such is His greatness, and the Purusha is greater still. All beings are one quarter of Him; three quarters of Him are the undying in the sky.
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః ।
పాదోఽస్యేహాఽఽభవాత్పునః ।
తతో విష్వఙ్వ్యక్రామత్ ।
సాశనానశనే అభి ॥
With three quarters the Purusha rose above; one quarter of Him came to be here again. From it He spread out on every side, into all that eats and all that does not.
తస్మాద్విరాడజాయత ।
విరాజో అధి పూరుషః ।
స జాతో అత్యరిచ్యత ।
పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥
From Him Viraj was born, and from Viraj the Purusha. Once born, He reached beyond the earth, behind it and before.
యత్పురుషేణ హవిషా ।
దేవా యజ్ఞమతన్వత ।
వసన్తో అస్యాసీదాజ్యమ్ ।
గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః ॥
When the devas spread the yajna with the Purusha as the offering, spring was its ghee, summer its fuel, autumn its oblation.
సప్తాస్యాసన్పరిధయః ।
త్రిః సప్త సమిధః కృతాః ।
దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానాః ।
అబధ్నన్పురుషం పశుమ్ ॥
Seven were its enclosing sticks, thrice seven its kindling sticks, when the devas, spreading the yajna, bound the Purusha as its offering.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ ।
పురుషం జాతమగ్రతః ।
తేన దేవా అయజన్త ।
సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥
On the darbha grass they sprinkled Him, the yajna, the Purusha born at the first; with Him the devas, the sadhyas and the rishis made the offering.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః ।
సంభృతం పృషదాజ్యమ్ ।
పశూగ్స్తాగ్శ్చక్రే వాయవ్యాన్ ।
ఆరణ్యాన్గ్రామ్యాశ్చ యే ॥
From that yajna, where all was offered, the ghee mixed with curd was gathered; from it He made the creatures of the air, of the forest and of the village.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః ।
ఋచః సామాని జజ్ఞిరే ।
ఛన్దాగ్ంసి జజ్ఞిరే తస్మాత్ ।
యజుస్తస్మాదజాయత ॥
From that yajna, where all was offered, the verses of the Rig and the songs of the Sama were born; the metres were born of it, and from it the yajus came.
తస్మాదశ్వా అజాయన్త ।
యే కే చోభయాదతః ।
గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్ ।
తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥
From it were born horses, and all creatures with teeth in both jaws; from it were born cattle, and from it goats and sheep.
యత్పురుషం వ్యదధుః ।
కతిధా వ్యకల్పయన్ ।
ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ ।
కావూరూ పాదావుచ్యేతే ॥
When they divided the Purusha, into how many parts did they shape Him? What was His mouth, what His arms, what are His thighs and His feet called?
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీత్ ।
బాహూ రాజన్యః కృతః ।
ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః ।
పద్భ్యాగ్ం శూద్రో అజాయత ॥
The brahmana was His mouth; the kshatriya was made His arms; His thighs became the vaishya; from His feet the shudra was born.
చన్ద్రమా మనసో జాతః ।
చక్షోః సూర్యో అజాయత ।
ముఖాదిన్ద్రశ్చాగ్నిశ్చ ।
ప్రాణాద్వాయురజాయత ॥
The moon was born of His mind, the sun of His eyes; Indra and Agni from His mouth, and from His breath, Vayu.
నాభ్యా ఆసీదన్తరిక్షమ్ ।
శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత ।
పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్ ।
తథా లోకాగ్ం అకల్పయన్ ॥
From His navel came the middle air, from His head the sky took shape, from His feet the earth, from His ear the directions. So they fashioned the worlds.
వేదాహమేతం పురుషం మహాన్తమ్ ।
ఆదిత్యవర్ణం తమసస్తు పారే ।
సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరః ।
నామాని కృత్వాఽభివదన్ యదాస్తే ॥
I know this great Purusha, bright as the sun, beyond all darkness: the wise One who shaped every form, gave each its name, and abides, calling them by it.
ధాతా పురస్తాద్యముదాజహార ।
శక్రః ప్రవిద్వాన్ప్రదిశశ్చతస్రః ।
తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి ।
నాన్యః పన్థా అయనాయ విద్యతే ॥
He whom Dhata proclaimed at the first, and Indra, knowing Him, to the four quarters: one who knows Him so becomes undying here. There is no other path to walk.
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాః ।
తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ ।
తే హ నాకం మహిమానః సచన్తే ।
యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః ॥
With the yajna the devas offered to the yajna; these were the first dharmas. Those great ones reach the heaven where the sadhyas, the devas of old, dwell.
అద్భ్యః సమ్భూతః పృథివ్యై రసాచ్చ ।
విశ్వకర్మణః సమవర్తతాధి ।
తస్య త్వష్టా విదధద్రూపమేతి ।
తత్పురుషస్య విశ్వమాజానమగ్రే ॥
He arose from the waters and from the essence of the earth, from Vishvakarma, the maker of all. Tvashta gives Him form as He goes; in the beginning, the whole world was the birth of that Purusha.
వేదాహమేతం పురుషం మహాన్తమ్ ।
ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ ।
తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి ।
నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ ॥
I know this great Purusha, bright as the sun, beyond all darkness. Whoever knows Him so becomes deathless here; there is no other road to go by.
ప్రజాపతిశ్చరతి గర్భే అన్తః ।
అజాయమానో బహుధా విజాయతే ।
తస్య ధీరాః పరిజానన్తి యోనిమ్ ।
మరీచీనాం పదమిచ్ఛన్తి వేధసః ॥
Prajapati moves within the womb; unborn, He is born in many forms. The wise know His source; the creators seek the place of Marichi and the seers.
యో దేవేభ్య ఆతపతి ।
యో దేవానాం పురోహితః ।
పూర్వో యో దేవేభ్యో జాతః ।
నమో రుచాయ బ్రాహ్మయే ॥
He who shines for the devas, who goes before the devas as their priest, who was born before the devas — we bow to Him, the radiant one, born of Brahman.
రుచం బ్రాహ్మం జనయన్తః ।
దేవా అగ్రే తదబ్రువన్ ।
యస్త్వైవం బ్రాహ్మణో విద్యాత్ ।
తస్య దేవా అసన్ వశే ॥
Bringing that radiance of Brahman to birth, the devas said this in the beginning: the brahmin who knows Him so, the devas are his to command.
హ్రీశ్చ తే లక్ష్మీశ్చ పత్న్యౌ ।
అహోరాత్రే పార్శ్వే ।
నక్షత్రాణి రూపమ్ ।
అశ్వినౌ వ్యాత్తమ్ ।
ఇష్టం మనిషాణ ।
అముం మనిషాణ ।
సర్వం మనిషాణ ॥
Hri and Lakshmi are your two wives; day and night are your two sides; the stars are your form; the Ashvins are your open mouth. Grant what we wish for; grant us the world beyond; grant us everything.