સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ ।
સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા ।
અત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥
The Purusha has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. Pervading the earth on every side, He stands beyond it by ten fingers' breadth.
પુરુષ એવેદગ્ં સર્વમ્ ।
યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ ।
યદન્નેનાતિરોહતિ ॥
The Purusha is all this, what has been and what will be. He is the ruler of the undying, and of all that grows by food.
એતાવાનસ્ય મહિમા ।
અતો જ્યાયાગ્શ્ચ પૂરુષઃ ।
પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ।
ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ॥
Such is His greatness, and the Purusha is greater still. All beings are one quarter of Him; three quarters of Him are the undying in the sky.
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ ।
પાદોઽસ્યેહાઽઽભવાત્પુનઃ ।
તતો વિષ્વઙ્વ્યક્રામત્ ।
સાશનાનશને અભિ ॥
With three quarters the Purusha rose above; one quarter of Him came to be here again. From it He spread out on every side, into all that eats and all that does not.
તસ્માદ્વિરાડજાયત ।
વિરાજો અધિ પૂરુષઃ ।
સ જાતો અત્યરિચ્યત ।
પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥
From Him Viraj was born, and from Viraj the Purusha. Once born, He reached beyond the earth, behind it and before.
યત્પુરુષેણ હવિષા ।
દેવા યજ્ઞમતન્વત ।
વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યમ્ ।
ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ ॥
When the devas spread the yajna with the Purusha as the offering, spring was its ghee, summer its fuel, autumn its oblation.
સપ્તાસ્યાસન્પરિધયઃ ।
ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ ।
દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાનાઃ ।
અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્ ॥
Seven were its enclosing sticks, thrice seven its kindling sticks, when the devas, spreading the yajna, bound the Purusha as its offering.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ ।
પુરુષં જાતમગ્રતઃ ।
તેન દેવા અયજન્ત ।
સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે ॥
On the darbha grass they sprinkled Him, the yajna, the Purusha born at the first; with Him the devas, the sadhyas and the rishis made the offering.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ ।
સંભૃતં પૃષદાજ્યમ્ ।
પશૂગ્સ્તાગ્શ્ચક્રે વાયવ્યાન્ ।
આરણ્યાન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે ॥
From that yajna, where all was offered, the ghee mixed with curd was gathered; from it He made the creatures of the air, of the forest and of the village.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ ।
ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાગ્ંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ ।
યજુસ્તસ્માદજાયત ॥
From that yajna, where all was offered, the verses of the Rig and the songs of the Sama were born; the metres were born of it, and from it the yajus came.
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત ।
યે કે ચોભયાદતઃ ।
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ ।
તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ ॥
From it were born horses, and all creatures with teeth in both jaws; from it were born cattle, and from it goats and sheep.
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ ।
કતિધા વ્યકલ્પયન્ ।
મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ ।
કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે ॥
When they divided the Purusha, into how many parts did they shape Him? What was His mouth, what His arms, what are His thighs and His feet called?
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્ ।
બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ।
ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ ।
પદ્ભ્યાગ્ં શૂદ્રો અજાયત ॥
The brahmana was His mouth; the kshatriya was made His arms; His thighs became the vaishya; from His feet the shudra was born.
ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ ।
ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત ।
મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ ।
પ્રાણાદ્વાયુરજાયત ॥
The moon was born of His mind, the sun of His eyes; Indra and Agni from His mouth, and from His breath, Vayu.
નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ ।
શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત ।
પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્ ।
તથા લોકાગ્ં અકલ્પયન્ ॥
From His navel came the middle air, from His head the sky took shape, from His feet the earth, from His ear the directions. So they fashioned the worlds.
વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ ।
આદિત્યવર્ણં તમસસ્તુ પારે ।
સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ ।
નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્ યદાસ્તે ॥
I know this great Purusha, bright as the sun, beyond all darkness: the wise One who shaped every form, gave each its name, and abides, calling them by it.
ધાતા પુરસ્તાદ્યમુદાજહાર ।
શક્રઃ પ્રવિદ્વાન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ ।
તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ ।
નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે ॥
He whom Dhata proclaimed at the first, and Indra, knowing Him, to the four quarters: one who knows Him so becomes undying here. There is no other path to walk.
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ ।
તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્તે ।
યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥
With the yajna the devas offered to the yajna; these were the first dharmas. Those great ones reach the heaven where the sadhyas, the devas of old, dwell.
અદ્ભ્યઃ સમ્ભૂતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ચ ।
વિશ્વકર્મણઃ સમવર્તતાધિ ।
તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્રૂપમેતિ ।
તત્પુરુષસ્ય વિશ્વમાજાનમગ્રે ॥
He arose from the waters and from the essence of the earth, from Vishvakarma, the maker of all. Tvashta gives Him form as He goes; in the beginning, the whole world was the birth of that Purusha.
વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ ।
આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ।
તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ ।
નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય ॥
I know this great Purusha, bright as the sun, beyond all darkness. Whoever knows Him so becomes deathless here; there is no other road to go by.
પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તઃ ।
અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે ।
તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિમ્ ।
મરીચીનાં પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ ॥
Prajapati moves within the womb; unborn, He is born in many forms. The wise know His source; the creators seek the place of Marichi and the seers.
યો દેવેભ્ય આતપતિ ।
યો દેવાનાં પુરોહિતઃ ।
પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતઃ ।
નમો રુચાય બ્રાહ્મયે ॥
He who shines for the devas, who goes before the devas as their priest, who was born before the devas — we bow to Him, the radiant one, born of Brahman.
રુચં બ્રાહ્મં જનયન્તઃ ।
દેવા અગ્રે તદબ્રુવન્ ।
યસ્ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ ।
તસ્ય દેવા અસન્ વશે ॥
Bringing that radiance of Brahman to birth, the devas said this in the beginning: the brahmin who knows Him so, the devas are his to command.
હ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ પત્ન્યૌ ।
અહોરાત્રે પાર્શ્વે ।
નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ ।
અશ્વિનૌ વ્યાત્તમ્ ।
ઇષ્ટં મનિષાણ ।
અમું મનિષાણ ।
સર્વં મનિષાણ ॥
Hri and Lakshmi are your two wives; day and night are your two sides; the stars are your form; the Ashvins are your open mouth. Grant what we wish for; grant us the world beyond; grant us everything.