રાજોવાચ ॥
૧ ॥
The king said:
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભગવન્ ભવતા મમ ।
દેવ્યાશ્ચરિતમાહાત્મ્યં રક્તબીજવધાશ્રિતમ્ ॥
૨ ॥
O revered one, you have told me this wondrous account of the Devi's deeds and greatness, the story of how Raktabija was slain.
ભૂયશ્ચેચ્છામ્યહં શ્રોતું રક્તબીજે નિપાતિતે ।
ચકાર શુમ્ભો યત્કર્મ નિશુમ્ભશ્ચાતિકોપનઃ ॥
૩ ॥
Now I wish to hear what Shumbha did after Raktabija fell, and what the wrathful Nishumbha did.
ઋષિરુવાચ ॥
૪ ॥
The Rishi said:
ચકાર કોપમતુલં રક્તબીજે નિપાતિતે ।
શુમ્ભાસુરો નિશુમ્ભશ્ચ હતેષ્વન્યેષુ ચાહવે ॥
૫ ॥
When Raktabija had fallen and others had been slain in the battle, the asura Shumbha and Nishumbha were seized by a boundless rage.
હન્યમાનં મહાસૈન્યં વિલોક્યામર્ષમુદ્વહન્ ।
અભ્યધાવન્નિશુમ્ભોઽથ મુખ્યયાસુરસેનયા ॥
૬ ॥
Seeing his great army being slain, Nishumbha, burning with fury, rushed forward with the pick of the asura host.
તસ્યાગ્રતસ્તથા પૃષ્ઠે પાર્શ્વયોશ્ચ મહાસુરાઃ ।
સન્દષ્ટૌષ્ઠપુટાઃ ક્રુદ્ધા હન્તું દેવીમુપાયયુઃ ॥
૭ ॥
Before him, behind him and at his sides came great asuras, biting their lips in anger, to slay the Devi.
આજગામ મહાવીર્યઃ શુમ્ભોઽપિ સ્વબલૈર્વૃતઃ ।
નિહન્તું ચણ્ડિકાં કોપાત્ કૃત્વા યુદ્ધં તુ માતૃભિઃ ॥
૮ ॥
Shumbha too, of great valour, came surrounded by his own forces, having fought the Mothers, to slay Chandika in his anger.
તતો યુદ્ધમતીવાસીદ્દેવ્યા શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ।
શરવર્ષમતીવોગ્રં મેઘયોરિવ વર્ષતોઃ ॥
૯ ॥
Then a fierce battle broke out between the Devi and Shumbha and Nishumbha, the two of them pouring out a most violent rain of arrows, like two clouds raining.
ચિચ્છેદાસ્તાઞ્છરાંસ્તાભ્યાં ચણ્ડિકા સ્વશરોત્કરૈઃ ।
તાડયામાસ ચાઙ્ગેષુ શસ્ત્રૌઘૈરસુરેશ્વરૌ ॥
૧૦ ॥
Chandika cut down the arrows those two had loosed with the storm of Her own, and struck both lords of the asuras on their limbs with a flood of weapons.
નિશુમ્ભો નિશિતં ખડ્ગં ચર્મ ચાદાય સુપ્રભમ્ ।
અતાડયન્મૂર્ધ્નિ સિંહં દેવ્યા વાહનમુત્તમમ્ ॥
૧૧ ॥
Nishumbha, taking up a sharp sword and a gleaming shield, struck the lion, the Devi's noble mount, on the head.
તાડિતે વાહને દેવી ક્ષુરપ્રેણાસિમુત્તમમ્ ।
નિશુમ્ભસ્યાશુ ચિચ્છેદ ચર્મ ચાપ્યષ્ટચન્દ્રકમ્ ॥
૧૨ ॥
When Her mount was struck, the Devi at once cut through Nishumbha's fine sword with a razor-edged arrow, and his shield too, with its eight moons.
છિન્ને ચર્મણિ ખડ્ગે ચ શક્તિં ચિક્ષેપ સોઽસુરઃ ।
તામપ્યસ્ય દ્વિધા ચક્રે ચક્રેણાભિમુખાગતામ્ ॥
૧૩ ॥
His shield and sword cut down, the asura hurled a spear; and as it came at Her, She split that too in two with Her discus.
કોપાધ્માતો નિશુમ્ભોઽથ શૂલં જગ્રાહ દાનવઃ ।
આયાતં મુષ્ટિપાતેન દેવી તચ્ચાપ્યચૂર્ણયત્ ॥
૧૪ ॥
Then the danava Nishumbha, swelling with rage, seized a trident; as it came, the Devi shattered that too with a blow of Her fist.
આવિધ્યાથ ગદાં સોઽપિ ચિક્ષેપ ચણ્ડિકાં પ્રતિ ।
સાપિ દેવ્યા ત્રિશૂલેન ભિન્ના ભસ્મત્વમાગતા ॥
૧૫ ॥
Then he whirled a mace and hurled it at Chandika; that too, split by the Devi's trident, was turned to ash.
તતઃ પરશુહસ્તં તમાયાન્તં દૈત્યપુઙ્ગવમ્ ।
આહત્ય દેવી બાણૌઘૈરપાતયત ભૂતલે ॥
૧૬ ॥
Then, as that bull among daityas came on, axe in hand, the Devi struck him with a flood of arrows and laid him on the ground.
તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ નિશુમ્ભે ભીમવિક્રમે ।
ભ્રાતર્યતીવ સઙ્ક્રુદ્ધઃ પ્રયયૌ હન્તુમમ્બિકામ્ ॥
૧૭ ॥
When Nishumbha, his brother of fearsome prowess, had fallen to the ground, Shumbha, in towering rage, went forth to slay Ambika.
સ રથસ્થસ્તથાત્યુચ્ચૈર્ગૃહીતપરમાયુધૈઃ ।
ભુજૈરષ્ટાભિરતુલૈર્વ્યાપ્યાશેષં બભૌ નભઃ ॥
૧૮ ॥
Standing in his chariot, with eight matchless arms raised high, each gripping a mighty weapon, he seemed to fill the whole sky.
તમાયાન્તં સમાલોક્ય દેવી શઙ્ખમવાદયત્ ।
જ્યાશબ્દં ચાપિ ધનુષશ્ચકારાતીવ દુઃસહમ્ ॥
૧૯ ॥
Seeing him come, the Devi blew Her conch, and drew from Her bowstring a twang most hard to bear.
પૂરયામાસ કકુભો નિજઘણ્ટાસ્વનેન ચ ।
સમસ્તદૈત્યસૈન્યાનાં તેજોવધવિધાયિના ॥
૨૦ ॥
And She filled the quarters with the ringing of Her bell, a sound that struck the spirit from every daitya army.
તતઃ સિંહો મહાનાદૈસ્ત્યાજિતેભમહામદૈઃ ।
પૂરયામાસ ગગનં ગાં તથૈવ દિશો દશ ॥
૨૧ ॥
Then the lion, with great roars that made the mightiest elephants lose their rut, filled the sky, the earth and the ten directions.
તતઃ કાલી સમુત્પત્ય ગગનં ક્ષ્મામતાડયત્ ।
કરાભ્યાં તન્નિનાદેન પ્રાક્સ્વનાસ્તે તિરોહિતાઃ ॥
૨૨ ॥
Then Kali leapt up into the sky and struck the earth with both Her hands; at that crash, all the sounds before it were lost.
અટ્ટાટ્ટહાસમશિવં શિવદૂતી ચકાર હ ।
તૈઃ શબ્દૈરસુરાસ્ત્રેસુઃ શુમ્ભઃ કોપં પરં યયૌ ॥
૨૩ ॥
Shivaduti laughed peal upon peal, a laughter that boded ill for the asuras; at those sounds the asuras trembled, and Shumbha flew into a towering rage.
દુરાત્મંસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ વ્યાજહારામ્બિકા યદા ।
તદા જયેત્યભિહિતં દેવૈરાકાશસંસ્થિતૈઃ ॥
૨૪ ॥
When Ambika called out, ‘Stand, stand, O wicked one!’, the gods standing in the sky cried, ‘Victory!’
શુમ્ભેનાગત્ય યા શક્તિર્મુક્તા જ્વાલાતિભીષણા ।
આયાન્તી વહ્નિકૂટાભા સા નિરસ્તા મહોલ્કયા ॥
૨૫ ॥
The spear Shumbha came and hurled, most dreadful with its flames, came on like a mountain of fire; She drove it off with a great blazing brand.
સિંહનાદેન શુમ્ભસ્ય વ્યાપ્તં લોકત્રયાન્તરમ્ ।
નિર્ઘાતનિઃસ્વનો ઘોરો જિતવાનવનીપતે ॥
૨૬ ॥
Shumbha's lion-like roar filled the space of the three worlds, O king, but a crash as dreadful as a thunderclap overcame it.
શુમ્ભમુક્તાઞ્છરાન્ દેવી શુમ્ભસ્તત્પ્રહિતાઞ્છરાન્ ।
ચિચ્છેદ સ્વશરૈરુગ્રૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
૨૭ ॥
The Devi cut the arrows Shumbha loosed, and Shumbha the arrows She sent, each with fierce arrows of their own, into hundreds and thousands of pieces.
તતઃ સા ચણ્ડિકા ક્રુદ્ધા શૂલેનાભિજઘાન તમ્ ।
સ તદાભિહતો ભૂમૌ મૂર્ચ્છિતો નિપપાત હ ॥
૨૮ ॥
Then Chandika, in wrath, struck him with Her spear; wounded, he fell senseless to the ground.
તતો નિશુમ્ભઃ સમ્પ્રાપ્ય ચેતનામાત્તકાર્મુકઃ ।
આજઘાન શરૈર્દેવીં કાલીં કેસરિણં તથા ॥
૨૯ ॥
Then Nishumbha, coming back to his senses, took up his bow and struck the Devi, Kali and the lion with arrows.
પુનશ્ચ કૃત્વા બાહૂનામયુતં દનુજેશ્વરઃ ।
ચક્રાયુધેન દિતિજશ્છાદયામાસ ચણ્ડિકામ્ ॥
૩૦ ॥
Again that lord of the danavas, that son of Diti, took on ten thousand arms and covered Chandika with discuses.
તતો ભગવતી ક્રુદ્ધા દુર્ગા દુર્ગાર્તિનાશિની ।
ચિચ્છેદ તાનિ ચક્રાણિ સ્વશરૈઃ સાયકાંશ્ચ તાન્ ॥
૩૧ ॥
Then Bhagavati Durga, who ends the suffering that is hard to cross, cut down those discuses and those arrows with arrows of Her own, in wrath.
તતો નિશુમ્ભો વેગેન ગદામાદાય ચણ્ડિકામ્ ।
અભ્યધાવત વૈ હન્તું દૈત્યસેનાસમાવૃતઃ ॥
૩૨ ॥
Then Nishumbha, surrounded by the daitya army, seized a mace and rushed at Chandika to slay Her.
તસ્યાપતત એવાશુ ગદાં ચિચ્છેદ ચણ્ડિકા ।
ખડ્ગેન શિતધારેણ સ ચ શૂલં સમાદદે ॥
૩૩ ॥
Even as he fell upon Her, Chandika swiftly cut through his mace with Her keen-edged sword, and he took up a trident.
શૂલહસ્તં સમાયાન્તં નિશુમ્ભમમરાર્દનમ્ ।
હૃદિ વિવ્યાધ શૂલેન વેગાવિદ્ધેન ચણ્ડિકા ॥
૩૪ ॥
As Nishumbha, the tormentor of the gods, came on with the trident in his hand, Chandika pierced him through the heart with Her spear, hurled with force.
ભિન્નસ્ય તસ્ય શૂલેન હૃદયાન્નિઃસૃતોઽપરઃ ।
મહાબલો મહાવીર્યસ્તિષ્ઠેતિ પુરુષો વદન્ ॥
૩૫ ॥
From the pierced heart came out another man, of great strength and great valour, crying, ‘Stop!’
તસ્ય નિષ્ક્રામતો દેવી પ્રહસ્ય સ્વનવત્તતઃ ।
શિરશ્ચિચ્છેદ ખડ્ગેન તતોઽસાવપતદ્ભુવિ ॥
૩૬ ॥
As he came out, the Devi laughed aloud, and with Her sword cut off his head; and he fell to the ground.
તતઃ સિંહશ્ચખાદોગ્રં દંષ્ટ્રાક્ષુણ્ણશિરોધરાન્ ।
અસુરાંસ્તાંસ્તથા કાલી શિવદૂતી તથાપરાન્ ॥
૩૭ ॥
Then the lion fiercely devoured those asuras whose necks he had crushed in his teeth, while Kali and Shivaduti devoured others.
કૌમારીશક્તિનિર્ભિન્નાઃ કેચિન્નેશુર્મહાસુરાઃ ।
બ્રહ્માણીમન્ત્રપૂતેન તોયેનાન્યે નિરાકૃતાઃ ॥
૩૮ ॥
Some great asuras, pierced by Kaumari's spear, perished; others were driven off by the water Brahmani had made pure with Her mantra.
માહેશ્વરીત્રિશૂલેન ભિન્નાઃ પેતુસ્તથાપરે ।
વારાહીતુણ્ડઘાતેન કેચિચ્ચૂર્ણીકૃતા ભુવિ ॥
૩૯ ॥
Others fell, split by Maheshwari's trident; some were ground to dust on the earth by blows of Varahi's snout.
ખણ્ડં ખણ્ડં ચ ચક્રેણ વૈષ્ણવ્યા દાનવાઃ કૃતાઃ ।
વજ્રેણ ચૈન્દ્રીહસ્તાગ્રવિમુક્તેન તથાઽપરે ॥
૪૦ ॥
Danavas were cut to pieces by Vaishnavi's discus, and others likewise by the thunderbolt loosed from Aindri's hand.
કેચિદ્વિનેશુરસુરાઃ કેચિન્નષ્ટા મહાહવાત્ ।
ભક્ષિતાશ્ચાપરે કાલીશિવદૂતીમૃગાધિપૈઃ ॥
૪૧ ॥
Some asuras perished, some fled from that great battle, and others were devoured by Kali, Shivaduti and the lion.