ઋષિરુવાચ ॥
૧ ॥
The Rishi said:
ચણ્ડે ચ નિહતે દૈત્યે મુણ્ડે ચ વિનિપાતિતે ।
બહુલેષુ ચ સૈન્યેષુ ક્ષયિતેષ્વસુરેશ્વરઃ ॥
૨ ॥
When the daitya Chanda had been slain and Munda struck down, and many of his armies destroyed, the lord of the asuras —
તતઃ કોપપરાધીનચેતાઃ શુમ્ભઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉદ્યોગં સર્વસૈન્યાનાં દૈત્યાનામાદિદેશ હ ॥
૩ ॥
the mighty Shumbha, his mind given over to anger, commanded all the daitya armies to make ready for war.
અદ્ય સર્વબલૈર્દૈત્યાઃ ષડશીતિરુદાયુધાઃ ।
કમ્બૂનાં ચતુરશીતિર્નિર્યાન્તુ સ્વબલૈર્વૃતાઃ ॥
૪ ॥
‘Today let the eighty-six Udayudha chiefs of the daityas march out with all their forces, and the eighty-four of the Kambus, each surrounded by his own army.’
કોટિવીર્યાણિ પઞ્ચાશદસુરાણાં કુલાનિ વૈ ।
શતં કુલાનિ ધૌમ્રાણાં નિર્ગચ્છન્તુ મમાજ્ઞયા ॥
૫ ॥
‘Let the fifty asura clans of the Kotiviryas and the hundred clans of the Dhaumras go forth at my command.’
કાલકા દૌર્હૃદા મૌર્યાઃ કાલકેયાસ્તથાસુરાઃ ।
યુદ્ધાય સજ્જા નિર્યાન્તુ આજ્ઞયા ત્વરિતા મમ ॥
૬ ॥
‘Let the asuras called Kalakas, Daurhridas, Mauryas and Kalakeyas, armed for battle, march out swiftly at my command.’
ઇત્યાજ્ઞાપ્યાસુરપતિઃ શુમ્ભો ભૈરવશાસનઃ ।
નિર્જગામ મહાસૈન્યસહસ્રૈર્બહુભિર્વૃતઃ ॥
૭ ॥
Having given these orders, Shumbha, the lord of the asuras, dreadful in his rule, went out surrounded by many thousands of great armies.
આયાન્તં ચણ્ડિકા દૃષ્ટ્વા તત્ સૈન્યમતિભીષણમ્ ।
જ્યાસ્વનૈઃ પૂરયામાસ ધરણીગગનાન્તરમ્ ॥
૮ ॥
Seeing that most dreadful army approach, Chandika filled the space between earth and sky with the twang of Her bowstring.
તતઃ સિંહો મહાનાદમતીવ કૃતવાન્ નૃપ ।
ઘણ્ટાસ્વનેન તન્નાદમમ્બિકા ચોપબૃંહયત્ ॥
૯ ॥
Then, O king, Her lion gave a mighty roar, and Ambika swelled that roar with the ringing of Her bell.
ધનુર્જ્યાસિંહઘણ્ટાનાં નાદાપૂરિતદિઙ્મુખા ।
નિનાદૈર્ભીષણૈઃ કાલી જિગ્યે વિસ્તારિતાનના ॥
૧૦ ॥
When bowstring, lion and bell had filled every quarter with sound, Kali, opening Her mouth wide, rose above them all with Her own terrible roars.
તં નિનાદમુપશ્રુત્ય દૈત્યસૈન્યૈશ્ચતુર્દિશમ્ ।
દેવી સિંહસ્તથા કાલી સરોષૈઃ પરિવારિતાઃ ॥
૧૧ ॥
Hearing that uproar, the daitya armies closed in from all four sides in fury, surrounding the Devi, the lion and Kali.
એતસ્મિન્નન્તરે ભૂપ વિનાશાય સુરદ્વિષામ્ ।
ભવાયામરસિંહાનામતિવીર્યબલાન્વિતાઃ ॥
૧૨ ॥
Meanwhile, O king, for the destruction of the enemies of the gods and for the good of those lions among the immortals, the shaktis, great in valour and strength —
બ્રહ્મેશગુહવિષ્ણૂનાં તથેન્દ્રસ્ય ચ શક્તયઃ ।
શરીરેભ્યો વિનિષ્ક્રમ્ય તદ્રૂપૈશ્ચણ્ડિકાં યયુઃ ॥
૧૩ ॥
the shaktis of Brahma, Shiva, Guha (Kartikeya), Vishnu and Indra — came forth from their bodies and went to Chandika, each in the form of the god She came from.
યસ્ય દેવસ્ય યદ્રૂપં યથા ભૂષણવાહનમ્ ।
તદ્વદેવ હિ તચ્છક્તિરસુરાન્ યોદ્ધુમાયયૌ ॥
૧૪ ॥
Whatever form each god had, with his very ornaments and mount, in just that form his shakti came to fight the asuras.
હંસયુક્તવિમાનાગ્રે સાક્ષસૂત્રકમણ્ડલુઃ ।
આયાતા બ્રહ્મણઃ શક્તિર્બ્રહ્માણી સાભિધીયતે ॥
૧૫ ॥
Brahma's shakti came seated in a chariot drawn by swans, bearing a rosary and a water-pot; She is called Brahmani.
માહેશ્વરી વૃષારૂઢા ત્રિશૂલવરધારિણી ।
મહાહિવલયા પ્રાપ્તા ચન્દ્રરેખાવિભૂષણા ॥
૧૬ ॥
Maheshwari came riding a bull, holding a fine trident, with great serpents for bracelets and the crescent moon for Her ornament.
કૌમારી શક્તિહસ્તા ચ મયૂરવરવાહના ।
યોદ્ધુમભ્યાયયૌ દૈત્યાનમ્બિકા ગુહરૂપિણી ॥
૧૭ ॥
Kaumari, spear in hand and riding a splendid peacock, came to fight the daityas: Ambika in the form of Guha.
તથૈવ વૈષ્ણવી શક્તિર્ગરુડોપરિ સંસ્થિતા ।
શઙ્ખચક્રગદાશાર્ઙ્ગખડ્ગહસ્તાભ્યુપાયયૌ ॥
૧૮ ॥
So too Vaishnavi, the shakti of Vishnu, came seated on Garuda, with conch, discus, mace, the Sharnga bow and a sword in Her hands.
યજ્ઞવારાહમતુલં રૂપં યા બિભ્રતો હરેઃ ।
શક્તિઃ સાપ્યાયયૌ તત્ર વારાહીં બિભ્રતી તનુમ્ ॥
૧૯ ॥
The shakti of Hari, who takes the matchless form of the sacrificial boar, came there too, bearing a boar's body.
નારસિંહી નૃસિંહસ્ય બિભ્રતી સદૃશં વપુઃ ।
પ્રાપ્તા તત્ર સટાક્ષેપક્ષિપ્તનક્ષત્રસંહતિઃ ॥
૨૦ ॥
Narasimhi came there bearing a body like Narasimha's, the tossing of Her mane scattering the hosts of stars.
વજ્રહસ્તા તથૈવૈન્દ્રી ગજરાજોપરિ સ્થિતા ।
પ્રાપ્તા સહસ્રનયના યથા શક્રસ્તથૈવ સા ॥
૨૧ ॥
So too came Aindri, thunderbolt in hand, seated on the king of elephants, with a thousand eyes: as Indra is, so was She.
તતઃ પરિવૃતસ્તાભિરીશાનો દેવશક્તિભિઃ ।
હન્યન્તામસુરાઃ શીઘ્રં મમ પ્રીત્યાઽઽહ ચણ્ડિકામ્ ॥
૨૨ ॥
Then Shiva, surrounded by these shaktis of the gods, said to Chandika: ‘Let the asuras be slain at once, for My gladness.’
તતો દેવીશરીરાત્તુ વિનિષ્ક્રાન્તાતિભીષણા ।
ચણ્ડિકાશક્તિરત્યુગ્રા શિવાશતનિનાદિની ॥
૨૩ ॥
Then from the Devi's body came forth the shakti of Chandika Herself, most terrible and fierce, howling like a hundred jackals.
સા ચાહ ધૂમ્રજટિલમીશાનમપરાજિતા ।
દૂત ત્વં ગચ્છ ભગવન્ પાર્શ્વં શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ॥
૨૪ ॥
That unconquered Devi said to Shiva of the smoke-grey matted locks: ‘O Bhagwan, go as My messenger to Shumbha and Nishumbha.’
બ્રૂહિ શુમ્ભં નિશુમ્ભં ચ દાનવાવતિગર્વિતૌ ।
યે ચાન્યે દાનવાસ્તત્ર યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ ॥
૨૫ ॥
‘Tell Shumbha and Nishumbha, those two exceedingly proud danavas, and whatever other danavas are gathered there for battle:’
ત્રૈલોક્યમિન્દ્રો લભતાં દેવાઃ સન્તુ હવિર્ભુજઃ ।
યૂયં પ્રયાત પાતાલં યદિ જીવિતુમિચ્છથ ॥
૨૬ ॥
‘Let Indra have the three worlds, and let the devas receive the offerings of the yajna. Go down to Patala, if you wish to live.’
બલાવલેપાદથ ચેદ્ભવન્તો યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ ।
તદાગચ્છત તૃપ્યન્તુ મચ્છિવાઃ પિશિતેન વઃ ॥
૨૭ ॥
‘But if, in the pride of your strength, you long for battle, then come, and let My jackals be sated with your flesh.’
યતો નિયુક્તો દૌત્યેન તયા દેવ્યા શિવઃ સ્વયમ્ ।
શિવદૂતીતિ લોકેઽસ્મિંસ્તતઃ સા ખ્યાતિમાગતા ॥
૨૮ ॥
Because that Devi appointed Shiva Himself as Her messenger, She became famed in this world as Shivaduti.
તેઽપિ શ્રુત્વા વચો દેવ્યાઃ શર્વાખ્યાતં મહાસુરાઃ ।
અમર્ષાપૂરિતા જગ્મુર્યત્ર કાત્યાયની સ્થિતા ॥
૨૯ ॥
The great asuras, hearing the Devi's words as Sharva (Shiva) told them, were filled with rage and went to where Katyayani stood.
તતઃ પ્રથમમેવાગ્રે શરશક્ત્યૃષ્ટિવૃષ્ટિભિઃ ।
વવર્ષુરુદ્ધતામર્ષાસ્તાં દેવીમમરારયઃ ॥
૩૦ ॥
Then, swollen with fury, the enemies of the gods struck first, raining arrows, spears and lances upon the Devi.
સા ચ તાન્ પ્રહિતાન્ બાણાઞ્છૂલશક્તિપરશ્વધાન્ ।
ચિચ્છેદ લીલયાઽઽધ્માતધનુર્મુક્તૈર્મહેષુભિઃ ॥
૩૧ ॥
And She, as if at play, cut down the arrows, tridents, spears and axes they hurled, with great shafts loosed from Her ringing bow.
તસ્યાગ્રતસ્તથા કાલી શૂલપાતવિદારિતાન્ ।
ખટ્વાઙ્ગપોથિતાંશ્ચારીન્ કુર્વતી વ્યચરત્તદા ॥
૩૨ ॥
Then Kali went about the field before Her, piercing the enemies with the blows of Her spear and crushing them with Her skull-topped staff.
કમણ્ડલુજલાક્ષેપહતવીર્યાન્ હતૌજસઃ ।
બ્રહ્માણી ચાકરોચ્છત્રૂન્ યેન યેન સ્મ ધાવતિ ॥
૩૩ ॥
And wherever Brahmani ran, She sprinkled the water of Her water-pot on the enemies and robbed them of their valour and strength.
માહેશ્વરી ત્રિશૂલેન તથા ચક્રેણ વૈષ્ણવી ।
દૈત્યાઞ્જઘાન કૌમારી તથા શક્ત્યાતિકોપના ॥
૩૪ ॥
Maheshwari slew the daityas with Her trident, Vaishnavi with Her discus, and Kaumari, in great wrath, with Her spear.
ઐન્દ્રીકુલિશપાતેન શતશો દૈત્યદાનવાઃ ।
પેતુર્વિદારિતાઃ પૃથ્વ્યાં રુધિરૌઘપ્રવર્ષિણઃ ॥
૩૫ ॥
Torn apart by the blows of Aindri's thunderbolt, daityas and danavas fell to the earth by the hundred, pouring out streams of blood.
તુણ્ડપ્રહારવિધ્વસ્તા દંષ્ટ્રાગ્રક્ષતવક્ષસઃ ।
વારાહમૂર્ત્યા ન્યપતંશ્ચક્રેણ ચ વિદારિતાઃ ॥
૩૬ ॥
Shattered by the blows of Varahi's snout, their chests torn by the tips of Her tusks, and ripped by Her discus, they fell.
નખૈર્વિદારિતાંશ્ચાન્યાન્ ભક્ષયન્તી મહાસુરાન્ ।
નારસિંહી ચચારાજૌ નાદાપૂર્ણદિગમ્બરા ॥
૩૭ ॥
Narasimhi roamed the battle, devouring other great asuras torn open by Her claws, filling the quarters and the sky with Her roar.
ચણ્ડાટ્ટહાસૈરસુરાઃ શિવદૂત્યભિદૂષિતાઃ ।
પેતુઃ પૃથિવ્યાં પતિતાંસ્તાંશ્ચખાદાથ સા તદા ॥
૩૮ ॥
Struck down by the fierce laughter of Shivaduti, asuras fell to the earth, and as they fell She devoured them.
ઇતિ માતૃગણં ક્રુદ્ધં મર્દયન્તં મહાસુરાન્ ।
દૃષ્ટ્વાઽભ્યુપાયૈર્વિવિધૈર્નેશુર્દેવારિસૈનિકાઃ ॥
૩૯ ॥
Seeing the band of Mothers in their wrath crushing the great asuras by so many means, the soldiers of the gods' enemies fled.
પલાયનપરાન્ દૃષ્ટ્વા દૈત્યાન્ માતૃગણાર્દિતાન્ ।
યોદ્ધુમભ્યાયયૌ ક્રુદ્ધો રક્તબીજો મહાસુરઃ ॥
૪૦ ॥
Seeing the daityas, harried by the Mothers, bent on flight, the great asura Raktabija came forward in anger to fight.
રક્તબિન્દુર્યદા ભૂમૌ પતત્યસ્ય શરીરતઃ ।
સમુત્પતતિ મેદિન્યાં તત્પ્રમાણો મહાસુરઃ ॥
૪૧ ॥
Whenever a drop of blood fell from his body to the ground, a great asura of his own size sprang up from the earth.
યુયુધે સ ગદાપાણિરિન્દ્રશક્ત્યા મહાસુરઃ ।
તતશ્ચૈન્દ્રી સ્વવજ્રેણ રક્તબીજમતાડયત્ ॥
૪૨ ॥
That great asura fought Indra's shakti with a mace in his hand; then Aindri struck Raktabija with Her thunderbolt.
કુલિશેનાહતસ્યાશુ બહુ સુસ્રાવ શોણિતમ્ ।
સમુત્તસ્થુસ્તતો યોધાસ્તદ્રૂપાસ્તત્પરાક્રમાઃ ॥
૪૩ ॥
Struck by the thunderbolt, he bled at once and freely, and from that blood rose warriors of his form and his valour.
યાવન્તઃ પતિતાસ્તસ્ય શરીરાદ્રક્તબિન્દવઃ ।
તાવન્તઃ પુરુષા જાતાસ્તદ્વીર્યબલવિક્રમાઃ ॥
૪૪ ॥
As many drops of blood as fell from his body, so many men were born, with his vigour, strength and prowess.
તે ચાપિ યુયુધુસ્તત્ર પુરુષા રક્તસમ્ભવાઃ ।
સમં માતૃભિરત્યુગ્રશસ્ત્રપાતાતિભીષણમ્ ॥
૪૫ ॥
And those men born of his blood fought the Mothers there, a battle made most dreadful by the fall of fierce weapons.
પુનશ્ચ વજ્રપાતેન ક્ષતમસ્ય શિરો યદા ।
વવાહ રક્તં પુરુષાસ્તતો જાતાઃ સહસ્રશઃ ॥
૪૬ ॥
And when his head was wounded again by a blow of the thunderbolt, the blood flowed, and from it men were born in their thousands.
વૈષ્ણવી સમરે ચૈનં ચક્રેણાભિજઘાન હ ।
ગદયા તાડયામાસ ઐન્દ્રી તમસુરેશ્વરમ્ ॥
૪૭ ॥
In the battle Vaishnavi struck him with Her discus, and Aindri beat that lord of asuras with a mace.
વૈષ્ણવીચક્રભિન્નસ્ય રુધિરસ્રાવસમ્ભવૈઃ ।
સહસ્રશો જગદ્વ્યાપ્તં તત્પ્રમાણૈર્મહાસુરૈઃ ॥
૪૮ ॥
From the blood that flowed when Vaishnavi's discus cut him, great asuras of his size were born in their thousands, and the world was filled with them.
શક્ત્યા જઘાન કૌમારી વારાહી ચ તથાસિના ।
માહેશ્વરી ત્રિશૂલેન રક્તબીજં મહાસુરમ્ ॥
૪૯ ॥
Kaumari struck the great asura Raktabija with Her spear, Varahi with Her sword, and Maheshwari with Her trident.
સ ચાપિ ગદયા દૈત્યઃ સર્વા એવાહનત્ પૃથક્ ।
માતૄઃ કોપસમાવિષ્ટો રક્તબીજો મહાસુરઃ ॥
૫૦ ॥
And Raktabija, that great asura, filled with rage, struck every one of the Mothers in turn with his mace.
તસ્યાહતસ્ય બહુધા શક્તિશૂલાદિભિર્ભુવિ ।
પપાત યો વૈ રક્તૌઘસ્તેનાસઞ્છતશોઽસુરાઃ ॥
૫૧ ॥
Wounded again and again by spears, tridents and other weapons, he shed streams of blood upon the ground, and from them asuras arose in their hundreds.
તૈશ્ચાસુરાસૃક્સમ્ભૂતૈરસુરૈઃ સકલં જગત્ ।
વ્યાપ્તમાસીત્તતો દેવા ભયમાજગ્મુરુત્તમમ્ ॥
૫૨ ॥
The whole world was filled with those asuras born of the asura's blood, and the gods fell into the greatest fear.
તાન્ વિષણ્ણાન્ સુરાન્ દૃષ્ટ્વા ચણ્ડિકા પ્રાહ સત્વરા ।
ઉવાચ કાલીં ચામુણ્ડે વિસ્તીર્ણં વદનં કુરુ ॥
૫૩ ॥
Seeing the gods downcast, Chandika spoke swiftly to Kali: ‘O Chamunda, open Your mouth wide.’
મચ્છસ્ત્રપાતસમ્ભૂતાન્ રક્તબિન્દૂન્ મહાસુરાન્ ।
રક્તબિન્દોઃ પ્રતીચ્છ ત્વં વક્ત્રેણાનેન વેગિના ॥
૫૪ ॥
‘With this swift mouth of Yours, take in the drops of blood that fall at the stroke of My weapons, and the great asuras born of those drops.’
ભક્ષયન્તી ચર રણે તદુત્પન્નાન્ મહાસુરાન્ ।
એવમેષ ક્ષયં દૈત્યઃ ક્ષીણરક્તો ગમિષ્યતિ ॥
૫૫ ॥
‘Range over the battlefield, devouring the great asuras born of it. So this daitya, his blood spent, will come to his end.’
ભક્ષ્યમાણાસ્ત્વયા ચોગ્રા ન ચોત્પત્સ્યન્તિ ચાપરે ।
ઇત્યુક્ત્વા તાં તતો દેવી શૂલેનાભિજઘાન તમ્ ॥
૫૬ ॥
‘As You devour these fierce ones, no others will arise.’ Having said this to Her, the Devi then struck him with Her spear.
મુખેન કાલી જગૃહે રક્તબીજસ્ય શોણિતમ્ ।
તતોઽસાવાજઘાનાથ ગદયા તત્ર ચણ્ડિકામ્ ॥
૫૭ ॥
Kali took Raktabija's blood into Her mouth. Then he struck Chandika there with his mace,
ન ચાસ્યા વેદનાં ચક્રે ગદાપાતોઽલ્પિકામપિ ।
તસ્યાહતસ્ય દેહાત્તુ બહુ સુસ્રાવ શોણિતમ્ ॥
૫૮ ॥
but the blow of the mace caused Her not the slightest pain. From his wounded body much blood flowed,
યતસ્તતસ્તદ્વક્ત્રેણ ચામુણ્ડા સમ્પ્રતીચ્છતિ ।
મુખે સમુદ્ગતા યેઽસ્યા રક્તપાતાન્મહાસુરાઃ ॥
૫૯ ॥
and wherever it fell, Chamunda caught it in Her mouth. The great asuras who sprang up in Her mouth from the falling blood —
તાંશ્ચખાદાથ ચામુણ્ડા પપૌ તસ્ય ચ શોણિતમ્ ।
દેવી શૂલેન વજ્રેણ બાણૈરસિભિરૃષ્ટિભિઃ ॥
૬૦ ॥
those Chamunda devoured, and She drank his blood. Then the Devi, with spear, thunderbolt, arrows, swords and lances,
જઘાન રક્તબીજં તં ચામુણ્ડાપીતશોણિતમ્ ।
સ પપાત મહીપૃષ્ઠે શસ્ત્રસઙ્ઘસમાહતઃ ॥
૬૧ ॥
struck down that Raktabija, whose blood Chamunda had drunk. Smitten by that host of weapons, he fell to the ground —
નીરક્તશ્ચ મહીપાલ રક્તબીજો મહાસુરઃ ।
તતસ્તે હર્ષમતુલમવાપુસ્ત્રિદશા નૃપ ॥
૬૨ ॥
the great asura Raktabija, drained of blood, O king. Then, O king, the gods were filled with a joy beyond compare,
તેષાં માતૃગણો જાતો નનર્તાસૃઙ્મદોદ્ધતઃ ॥
૬૩ ॥
and the band of Mothers who had come forth from them danced, wild with the drink of blood.