ઋષિરુવાચ॥
The Sage said:
દેવાસુરમભૂદ્યુદ્ધં પૂર્ણમબ્દશતં પુરા ।
મહિષેઽસુરાણામધિપે દેવાનાં ચ પુરન્દરે॥
Formerly a battle was fought between the devas and the asuras for a full hundred years, when Mahishasura was the lord of the asuras and Purandara (Indra) was the lord of the devas.
તત્રાસુરૈર્મહાવીર્યૈર્દેવસૈન્યં પરાજિતમ્ ।
જિત્વા ચ સકલાન્ દેવાનિન્દ્રોઽભૂન્મહિષાસુરઃ॥
In that battle, the army of the devas was vanquished by the asuras of great valour. After conquering all the devas, Mahishasura became the lord of heaven (Indra).
તતઃ પરાજિતા દેવાઃ પદ્મયોનિં પ્રજાપતિમ્ ।
પુરસ્કૃત્ય ગતાસ્તત્ર યત્રેશગરુડધ્વજૌ॥
Then the vanquished devas, placing Prajapati Brahma at their head, went to the place where Shiva and Vishnu were.
યથાવૃત્તં તયોસ્તદ્વન્મહિષાસુરચેષ્ટિતમ્ ।
ત્રિદશાઃ કથયામાસુર્દેવાભિભવવિસ્તરમ્॥
The devas described to them in detail, exactly as it had happened, the doings of Mahishasura and the defeat of the devas.
સૂર્યેન્દ્રાગ્ન્યનિલેન્દૂનાં યમસ્ય વરુણસ્ય ચ ।
અન્યેષાં ચાધિકારાન્સ સ્વયમેવાધિતિષ્ઠતિ॥
He himself has assumed the jurisdictions of Surya, Indra, Agni, Vayu, Chandra, Yama, Varuna, and other devas.
સ્વર્ગાન્નિરાકૃતાઃ સર્વે તેન દેવગણા ભુવિ ।
વિચરન્તિ યથા મર્ત્યા મહિષેણ દુરાત્મના॥
Thrown out from heaven by that evil-natured Mahisha, the hosts of devas wander on the earth like mortals.
એતદ્વઃ કથિતં સર્વમમરારિવિચેષ્ટિતમ્ ।
શરણં વઃ પ્રપન્નાઃ સ્મો વધસ્તસ્ય વિચિન્ત્યતામ્॥
All the doings of the enemy of the devas have been related to you. We have sought refuge in you; may his destruction be devised.
ઇત્થં નિશમ્ય દેવાનાં વચાંસિ મધુસૂદનઃ ।
ચકાર કોપં શમ્ભુશ્ચ ભ્રુકુટીકુટિલાનનૌ॥
Having thus heard the words of the devas, Vishnu and Shiva became angry, and their faces grew fierce with frowns.
તતોઽતિકોપપૂર્ણસ્ય ચક્રિણો વદનાત્તતઃ ।
નિશ્ચક્રામ મહત્તેજો બ્રહ્મણઃ શઙ્કરસ્ય ચ॥
Then from the face of Vishnu, who was filled with intense anger, and from those of Brahma and Shiva, sprang forth a great effulgence.
અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં શક્રાદીનાં શરીરતઃ ।
નિર્ગતં સુમહત્તેજસ્તચ્ચૈક્યં સમગચ્છત॥
From the bodies of Indra and other devas also sprang forth a very great effulgence, and all this light united together.
અતીવ તેજસઃ કૂટં જ્વલન્તમિવ પર્વતમ્ ।
દદૃશુસ્તે સુરાસ્તત્ર જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરમ્॥
The devas saw there a concentration of light like a blazing mountain, whose flames pervaded all the quarters.
અતુલં તત્ર તત્તેજઃ સર્વદેવશરીરજમ્ ।
એકસ્થં તદભૂન્નારી વ્યાપ્તલોકત્રયં ત્વિષા॥
That peerless effulgence, born from the bodies of all the devas, gathered into a single mass and turned into a woman, pervading the three worlds with her lustre.
યદભૂચ્છામ્ભવં તેજસ્તેનાજાયત તન્મુખમ્ ।
યામ્યેન ચાભવન્ કેશા બાહવો વિષ્ણુતેજસા॥
By that which was Shiva's light, her face came into being; by Yama's light her hair, and by Vishnu's light her arms.
સૌમ્યેન સ્તનયોર્યુગ્મં મધ્યં ચૈન્દ્રેણ ચાભવત્ ।
વારુણેન ચ જઙ્ઘોરૂ નિતમ્બસ્તેજસા ભુવઃ॥
By the moon's light her two breasts, and by Indra's light her waist; by Varuna's light her shanks and thighs, and by the earth's light her hips.
બ્રહ્મણસ્તેજસા પાદૌ તદઙ્ગુલ્યોઽર્કતેજસા ।
વસૂનાં ચ કરાઙ્ગુલ્યઃ કૌબેરેણ ચ નાસિકા॥
By Brahma's light her feet, and by the sun's light her toes; by the Vasus' light her fingers, and by Kubera's light her nose.
તસ્યાસ્તુ દન્તાઃ સમ્ભૂતાઃ પ્રાજાપત્યેન તેજસા ।
નયનત્રિતયં જજ્ઞે તથા પાવકતેજસા॥
Her teeth were formed by the light of Prajapati, and her three eyes were produced by the light of Agni.
ભ્રુવૌ ચ સન્ધ્યયોસ્તેજઃ શ્રવણાવનિલસ્ય ચ ।
અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં સમ્ભવસ્તેજસાં શિવા॥
Her eyebrows were formed by the light of the two twilights, and her ears by the light of Vayu; thus the kind Devi was born from the energy of the other devas as well.
તતઃ સમસ્તદેવાનાં તેજોરાશિસમુદ્ભવામ્ ।
તાં વિલોક્ય મુદં પ્રાપુરમરા મહિષાર્દિતાઃ॥
Then, looking at her who had sprung from the massed effulgence of all the devas, the immortals who were tormented by Mahishasura experienced great joy.
શૂલં શૂલાદ્વિનિષ્કૃષ્ય દદૌ તસ્યૈ પિનાકધૃક્ ।
ચક્રં ચ દત્તવાન્ કૃષ્ણઃ સમુત્પાદ્ય સ્વચક્રતઃ॥
The bearer of Pinaka (Shiva) drew forth a trident from his own trident and gave it to her; and Krishna (Vishnu) brought forth a discus from his own discus and gave it to her.
શઙ્ખં ચ વરુણઃ શક્તિં દદૌ તસ્યૈ હુતાશનઃ ।
મારુતો દત્તવાંશ્ચાપં બાણપૂર્ણે તથેષુધી॥
Varuna gave her a conch and Agni a spear; and Vayu gave a bow as well as two quivers full of arrows.
વજ્રમિન્દ્રઃ સમુત્પાટ્ય કુલિશાદમરાધિપઃ ।
દદૌ તસ્યૈ સહસ્રાક્ષો ઘણ્ટામૈરાવતાદ્ગજાત્॥
Indra, the lord of devas, bringing forth a thunderbolt out of his own thunderbolt and a bell from that of his elephant Airavata, gave them to her.
કાલદણ્ડાદ્યમો દણ્ડં પાશં ચામ્બુપતિર્દદૌ ।
પ્રજાપતિશ્ચાક્ષમાલાં દદૌ બ્રહ્મા કમણ્ડલુમ્॥
Yama gave a staff from his own staff of Death and Varuna, the lord of waters, a noose; and Brahma, the lord of beings, gave a rosary and a water-pot.
સમસ્તરોમકૂપેષુ નિજરશ્મીન્ દિવાકરઃ ।
કાલશ્ચ દત્તવાન્ ખડ્ગં તસ્યાશ્ચર્મ ચ નિર્મલમ્॥
Surya bestowed his own rays on all the pores of her skin and Kala (Time) gave a spotless sword and a shield.
ક્ષીરોદશ્ચામલં હારમજરે ચ તથામ્બરે ।
ચૂડામણિં તથા દિવ્યં કુણ્ડલે કટકાનિ ચ॥
The milky ocean gave a pure necklace, two undecaying garments, a divine crest-jewel, a pair of earrings, bracelets,
અર્ધચન્દ્રં તથા શુભ્રં કેયૂરાન્ સર્વબાહુષુ ।
નૂપુરૌ વિમલૌ તદ્વદ્ ગ્રૈવેયકમનુત્તમમ્॥
a brilliant half-moon ornament, armlets on all her arms, a pair of shining anklets, a unique necklace,
અઙ્ગુલીયકરત્નાનિ સમસ્તાસ્વઙ્ગુલીષુ ચ ।
વિશ્વકર્મા દદૌ તસ્યૈ પરશું ચાતિનિર્મલમ્॥
and excellent rings on all her fingers. Visvakarman gave her a very brilliant axe,
અસ્ત્રાણ્યનેકરૂપાણિ તથાભેદ્યં ચ દંશનમ્ ।
અમ્લાનપઙ્કજાં માલાં શિરસ્યુરસિ ચાપરામ્॥
weapons of various forms and also an impenetrable armour. The ocean gave her a garland of unfading lotuses for her head and another for her breast,
અદદજ્જલધિસ્તસ્યૈ પઙ્કજં ચાતિશોભનમ્ ।
હિમવાન્ વાહનં સિંહં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ॥
and a very beautiful lotus in her hand. The mountain Himavat gave her a lion to ride on and various jewels.
દદાવશૂન્યં સુરયા પાનપાત્રં ધનાધિપઃ ।
શેષશ્ચ સર્વનાગેશો મહામણિવિભૂષિતમ્॥
The lord of wealth gave her a drinking cup, ever full of wine. And Sesha, the lord of all serpents, gave her a necklace adorned with large gems.
નાગહારં દદૌ તસ્યૈ ધત્તે યઃ પૃથિવીમિમામ્ ।
અન્યૈરપિ સુરૈર્દેવી ભૂષણૈરાયુધૈસ્તથા॥
He who supports this earth gave her a serpent-necklace. Honoured likewise by other gods also with ornaments and weapons,
સમ્માનિતા નનાદોચ્ચૈઃ સાટ્ટહાસં મુહુર્મુહુઃ ।
તસ્યા નાદેન ઘોરેણ કૃત્સ્નમાપૂરિતં નભઃ॥
she gave out a loud roar with a defying laugh again and again. By her unending, exceedingly great, terrible roar the entire sky was filled.
અમાયતાતિમહતા પ્રતિશબ્દો મહાનભૂત્ ।
ચુક્ષુભુઃ સકલા લોકાઃ સમુદ્રાશ્ચ ચકમ્પિરે॥
There arose a great echo. All the worlds shook, and the oceans trembled.
ચચાલ વસુધા ચેલુઃ સકલાશ્ચ મહીધરાઃ ।
જયેતિ દેવાશ્ચ મુદા તામૂચુઃ સિંહવાહિનીમ્॥
The earth quaked and all the mountains rocked. And the gods in joy exclaimed, 'Victory!' to her, the lion-riding Devi.
તુષ્ટુવુર્મુનયશ્ચૈનાં ભક્તિનમ્રાત્મમૂર્તયઃ ।
દૃષ્ટ્વા સમસ્તં સઙ્ક્ષુબ્ધં ત્રૈલોક્યમમરારયઃ॥
The sages, who bowed their bodies in devotion, extolled her. Seeing the three worlds agitated, the enemies of the gods,
સન્નદ્ધાખિલસૈન્યાસ્તે સમુત્તસ્થુરુદાયુધાઃ ।
આઃ કિમેતદિતિ ક્રોધાદાભાષ્ય મહિષાસુરઃ॥
mobilised all their armies and rose up together with uplifted weapons. Mahishasura, exclaiming in wrath, 'Ah! What is this?'
અભ્યધાવત તં શબ્દમશેષૈરસુરૈર્વૃતઃ ।
સ દદર્શ તતો દેવીં વ્યાપ્તલોકત્રયાં ત્વિષા॥
rushed towards that roar, surrounded by innumerable asuras. Then he saw the Devi pervading the three worlds with her radiance.
પાદાક્રાન્ત્યા નતભુવં કિરીટોલ્લિખિતામ્બરામ્ ।
ક્ષોભિતાશેષપાતાલાં ધનુર્જ્યાનિઃસ્વનેન તામ્॥
Making the earth bend low under her footsteps, scraping the sky with her diadem, shaking the nether worlds with the twang of her bowstring,
દિશો ભુજસહસ્રેણ સમન્તાદ્ વ્યાપ્ય સંસ્થિતામ્ ।
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તયા દેવ્યા સુરદ્વિષામ્॥
and standing there filling all the quarters around with her thousand arms. Then began a battle between that Devi and the enemies of the gods,
શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્બહુધા મુક્તૈરાદીપિતદિગન્તરમ્ ।
મહિષાસુરસેનાનીશ્ચિક્ષુરાખ્યો મહાસુરઃ॥
in which every direction of the sky was illumined by the weapons and missiles hurled in abundance. Mahishasura's general, a great asura named Ciksura...
યુયુધે ચામરશ્ચાન્યૈશ્ચતુરઙ્ગબલાન્વિતઃ ।
રથાનામયુતૈઃ ષડ્ભિરુદગ્રાખ્યો મહાસુરઃ॥
Chamara fought with forces drawn from all the four parts of the army. The great asura Udagra fought with sixty thousand chariots.
અયુધ્યતાયુતાનાં ચ સહસ્રેણ મહાહનુઃ ।
પઞ્ચાશદ્ભિશ્ચ નિયુતૈરસિલોમા મહાસુરઃ॥
Mahahanu fought with ten millions of chariots, and the great asura Asiloman with fifteen millions.
અયુતાનાં શતૈઃ ષડ્ભિર્બાષ્કલો યુયુધે રણે ।
ગજવાજિસહસ્રૌઘૈરનેકૈઃ પરિવારિતઃ॥
Baskala fought in the battle with six millions of chariots, surrounded by thousands of elephants and horses.
વૃતો રથાનાં કોટ્યા ચ યુદ્ધે તસ્મિન્નયુધ્યત ।
બિડાલાખ્યોઽયુતાનાં ચ પઞ્ચાશદ્ભિરથાયુતૈઃ॥
Surrounded by a crore of chariots, he fought in that battle. And the asura named Vidala, with fifty myriads of chariots,
યુયુધે સંયુગે તત્ર રથાનાં પરિવારિતઃ ।
અન્યે ચ તત્રાયુતશો રથનાગહયૈર્વૃતાઃ॥
fought in that battle, surrounded by chariots. And other great asuras, surrounded by thousands of chariots, elephants and horses,
યુયુધુઃ સંયુગે દેવ્યા સહ તત્ર મહાસુરાઃ ।
કોટિકોટિસહસ્રૈસ્તુ રથાનાં દન્તિનાં તથા॥
fought with the Devi in that battle. Mahishasura was surrounded by thousands of crores of chariots and elephants,
હયાનાં ચ વૃતો યુદ્ધે તત્રાભૂન્મહિષાસુરઃ ।
તોમરૈર્ભિન્દિપાલૈશ્ચ શક્તિભિર્મુસલૈસ્તથા॥
and horses in that battle. They fought with iron maces, javelins, spears, and clubs,
યુયુધુઃ સંયુગે દેવ્યા ખડ્ગૈઃ પરશુપટ્ટિશૈઃ ।
કેચિચ્ચ ચિક્ષિપુઃ શક્તીઃ કેચિત્પાશાંસ્તથાપરે॥
and with swords, axes, and halberds against the Devi. Some hurled spears and others nooses.
દેવીં ખડ્ગપ્રહારૈસ્તુ તે તાં હન્તું પ્રચક્રમુઃ ।
સાપિ દેવી તતસ્તાનિ શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ ચણ્ડિકા॥
They began to strike the Devi with swords in order to kill her. And the Devi Chandika, showering her own weapons and arms,
લીલયૈવ પ્રચિચ્છેદ નિજશસ્ત્રાસ્ત્રવર્ષિણી ।
અનાયસ્તાનના દેવી સ્તૂયમાના સુરર્ષિભિઃ॥
playfully cut into pieces all those weapons and arms. The Devi, whose face showed no fatigue, was praised by gods and sages.
મુમોચાસુરદેહેષુ શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ ચેશ્વરી ।
સોઽપિ ક્રુદ્ધો ધુતસટો દેવ્યા વાહનકેસરી॥
The Devi threw her weapons and arms on the bodies of the asuras. The lion, the mount of the Devi, shaking its mane in anger,
ચચારાસુરસૈન્યેષુ વનેષ્વિવ હુતાશનઃ ।
નિઃશ્વાસાન્ મુમુચે યાંશ્ચ યુધ્યમાના રણેઽમ્બિકા॥
stalked among the armies of the asuras like a fire in a forest. The sighs which Ambika heaved while engaged in the battle,
ત એવ સદ્યઃ સમ્ભૂતા ગણાઃ શતસહસ્રશઃ ।
યુયુધુસ્તે પરશુભિર્ભિન્દિપાલાસિપટ્ટિશૈઃ॥
became at once myriads of battalions. They fought with axes, javelins, swords and halberds.
નાશયન્તોઽસુરગણાન્ દેવીશક્ત્યુપબૃંહિતાઃ ।
અવાદયન્ત પટહાન્ ગણાઃ શઙ્ખાંસ્તથાપરે॥
Destroying the asuras, these battalions, energized by the power of the Devi, beat tom-toms and others blew conches.
મૃદઙ્ગાંશ્ચ તથૈવાન્યે તસ્મિન્ યુદ્ધમહોત્સવે ।
તતો દેવી ત્રિશૂલેન ગદયા શક્તિવૃષ્ટિભિઃ॥
And others beat tabors in that great festival of battle. Then the Devi, with her trident, club, and showers of spears,
ખડ્ગાદિભિશ્ચ શતશો નિજઘાન મહાસુરાન્ ।
પાતયામાસ ચૈવાન્યાન્ ઘણ્ટાસ્વનવિમોહિતાન્॥
and swords, killed hundreds of great asuras. She brought down others who were stupefied by the noise of her bell.
અસુરાન્ ભુવિ પાશેન બદ્ધ્વા ચાન્યાનકર્ષયત્ ।
કેચિદ્ દ્વિધા કૃતાસ્તીક્ષ્ણૈઃ ખડ્ગપાતૈસ્તથાપરે॥
Binding other asuras with her noose, she dragged them on the ground. Some were cut into two by the sharp strokes of her sword.
વિપોથિતા નિપાતેન ગદયા ભુવિ શેરતે ।
વેમુશ્ચ કેચિદ્રુધિરં મુસલેન ભૃશં હતાઃ॥
Others, smashed by the blows of her mace, lay down on the ground. Some, severely battered by her club, vomited blood.
કેચિન્નિપતિતા ભૂમૌ ભિન્નાઃ શૂલેન વક્ષસિ ।
નિરન્તરાઃ શરૌઘેણ કૃતાઃ કેચિદ્રણાજિરે॥
Pierced in the breast by her trident, some fell on the ground. In the battlefield, some were completely covered by a thick shower of arrows.
શલ્યાનુકારિણઃ પ્રાણાન્ મુમુચુસ્ત્રિદશાર્દનાઃ ।
કેષાંચિદ્ બાહવશ્છિન્નાશ્છિન્નગ્રીવાસ્તથાપરે॥
Resembling porcupines, those tormentors of the gods gave up their lives. The arms of some were cut off, and the necks of others were severed.
શિરાંસિ પેતુરન્યેષામન્યે મધ્યે વિદારિતાઃ ।
વિચ્છિન્નજઙ્ઘાસ્ત્વપરે પેતુરુર્વ્યાં મહાસુરાઃ॥
The heads of others rolled down; some others were torn asunder in the middle of their trunks, and some great asuras fell on the ground with their legs severed.
એકબાહ્વક્ષિચરણાઃ કેચિદ્દેવ્યા દ્વિધા કૃતાઃ ।
છિન્નેઽપિ ચાન્યે શિરસિ પતિતાઃ પુનરુત્થિતાઃ॥
Some rendered one-armed, one-eyed, and one-legged were again clove in twain by the Devi. And others, though rendered headless, fell and rose again.
કબન્ધા યુયુધુર્દેવ્યા ગૃહીતપરમાયુધાઃ ।
નનૃતુશ્ચાપરે તત્ર યુદ્ધે તૂર્યલયાશ્રિતાઃ॥
Headless trunks fought with the Devi with best weapons in their hands. Some of these headless trunks danced there in the battle to the rhythm of the musical instruments.
કબન્ધાશ્છિન્નશિરસઃ ખડ્ગશક્ત્યૃષ્ટિપાણયઃ ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ભાષન્તો દેવીમન્યે મહાસુરાઃ॥
The trunks of some other great asuras, with their swords, spears and lances still in their hands, shouted at the Devi with their just severed heads, 'Stop, stop'.
પાતિતૈ રથનાગાશ્વૈરસુરૈશ્ચ વસુન્ધરા ।
અગમ્યા સાઽભવત્તત્ર યત્રાભૂત્ સ મહારણઃ॥
That part of earth where the battle was fought became impassable with the asuras, elephants and horses and chariots that had been felled.
શોણિતૌઘા મહાનદ્યઃ સદ્યસ્તત્ર પ્રસુસ્રુવુઃ ।
મધ્યે ચાસુરસૈન્યસ્ય વારણાસુરવાજિનામ્॥
The profuse blood from the asuras, elephants and horses flowed immediately like large rivers amidst that army of the asuras.
ક્ષણેન તન્મહાસૈન્યમસુરાણાં તથામ્બિકા ।
નિન્યે ક્ષયં યથા વહ્નિસ્તૃણદારુમહાચયમ્॥
As fire consumes a huge heap of straw and wood, so did Ambika destroy that vast army of asuras in no time.
સ ચ સિંહો મહાનાદમુત્સૃજન્ધુતકેસરઃ ।
શરીરેભ્યોઽમરારીણામસૂનિવ વિચિન્વતિ॥
And her carrier-lion, thundering aloud with quivering mane, prowled about in the battlefield, appearing to search out the vital breaths from the bodies of the enemies of devas.
દેવ્યા ગણૈશ્ચ તૈસ્તત્ર કૃતં યુદ્ધં મહાસુરૈઃ ।
યથૈષાં તુતુષુર્દેવાઃ પુષ્પવૃષ્ટિમુચો દિવિ॥
In that battlefield the battalions of the Devi fought in such a manner with the asuras that the devas in heaven, showering flowers, extolled them.