માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
Markandeya said:
સાવર્ણિઃ સૂર્યતનયો યો મનુઃ કથ્યતેઽષ્ટમઃ ।
નિશામય તદુત્પત્તિં વિસ્તરાદ્ ગદતો મમ॥
Savarni, the son of Surya, is called the eighth Manu. Listen, while I describe his birth in detail.
મહામાયાનુભાવેન યથા મન્વન્તરાધિપઃ ।
સ બભૂવ મહાભાગઃ સાવર્ણિસ્તનયો રવેઃ॥
Hear how that illustrious Savarni, the son of the Sun god, became the lord of the Manvantara by the grace of Mahamaya.
સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વં ચૈત્રવંશસમુદ્ભવઃ ।
સુરથો નામ રાજાભૂત્સમસ્તે ક્ષિતિમણ્ડલે॥
In former times, during the period of the Svarochisha Manu, there was a king named Suratha, born of the Chaitra dynasty, who ruled over the entire earth.
તસ્ય પાલયતઃ સમ્યક્ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્ ।
બભૂવુઃ શત્રવો ભૂપાઃ કોલાવિધ્વંસિનસ્તદા॥
While he protected his subjects righteously like his own children, the kings who were the destroyers of the Kolas became his enemies.
તસ્ય તૈરભવદ્ યુદ્ધમતિપ્રબલદણ્ડિનઃ ।
ન્યૂનૈરપિ સ તૈર્યુદ્ધે કોલાવિધ્વંસિભિર્જિતઃ॥
He, who wielded a very powerful army, fought a battle with them, but was defeated in war by the Kola-destroyers even though they were inferior in number.
તતઃ સ્વપુરમાયાતો નિજદેશાધિપોઽભવત્ ।
આક્રાન્તઃ સ મહાભાગસ્તૈસ્તદા પ્રબલારિભિઃ॥
Then he returned to his own city and remained the ruler of his own country, but that illustrious king was soon attacked by those powerful enemies.
અમાત્યૈર્બલિભિર્દુષ્ટૈર્દુર્બલસ્ય દુરાત્મભિઃ ।
કોશો બલં ચાપહૃતં તત્રાપિ સ્વપુરે તતઃ॥
Even in his own city, the king, now bereft of strength, was robbed of his treasury and army by his powerful, wicked, and evil-minded ministers.
તતો મૃગયાવ્યાજેન હૃતસ્વામ્યઃ સ ભૂપતિઃ ।
એકાકી હયમારુહ્ય જગામ ગહનં વનમ્॥
Thereafter, deprived of his sovereignty, the king mounted a horse under the pretext of hunting and went alone into a dense forest.
સ તત્રાશ્રમમદ્રાક્ષીદ્ દ્વિજવર્યસ્ય મેધસઃ ।
પ્રશાન્તશ્વાપદાકીર્ણં મુનિશિષ્યોપશોભિતમ્॥
There he saw the hermitage of Medhas, the foremost among the twice-born, filled with peaceful wild animals and graced by the disciples of the sage.
તસ્થૌ કઞ્ચિત્ સ કાલં ચ મુનિના તેન સત્કૃતઃ ।
ઇતશ્ચૈતશ્ચ વિચરંસ્તસ્મિન્ મુનિવરાશ્રમે॥
Entertained by that sage, he stayed for some time, wandering hither and thither in that excellent hermitage.
સોઽચિન્તયત્ તદા તત્ર મમત્વાકૃષ્ટચેતનઃ ।
મત્પૂર્વૈઃ પાલિતં પૂર્વં મયા હીનં પુરં હિ તત્॥
Then, his mind drawn by attachment, he thought: 'That city, formerly protected by my ancestors, is now bereft of me.
મદ્ભૃત્યૈસ્તૈરસદ્વૃત્તૈર્ધર્મતઃ પાલ્યતે ન વા ।
ન જાને સ પ્રધાનો મે શૂરહસ્તી સદામદઃ॥
I do not know whether it is being governed righteously or not by those wicked servants of mine. I do not know what has become of my chief heroic elephant, always in rut,
મમ વૈરિવશં યાતઃ કાન્ ભોગાનુપલપ્સ્યતે ।
યે મમાનુગતા નિત્યં પ્રસાદધનભોજનૈઃ॥
now that he has fallen into the hands of my enemies, and what pleasures he will obtain. Those who were my constant followers, receiving favors, wealth, and food,
અનુવૃત્તિં ધ્રુવં તેઽદ્ય કુર્વન્ત્યન્યમહીભૃતામ્ ।
અસમ્યગ્વ્યયશીલૈસ્તૈઃ કુર્વદ્ભિઃ સતતં વ્યયમ્॥
are now certainly serving other kings. Through those spendthrifts who constantly squander wealth,
સઞ્ચિતઃ સોઽતિદુઃખેન ક્ષયં કોશો ગમિષ્યતિ ।
એતચ્ચાન્યચ્ચ સતતં ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ॥
the treasury which I accumulated with great difficulty will surely be depleted.' The king continuously thought of these and other matters.
તત્ર વિપ્રાશ્રમાભ્યાશે વૈશ્યમેકં દદર્શ સઃ ।
સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભો હેતુશ્ચાગમનેઽત્ર કઃ॥
Near the hermitage of the Brahmana, he saw a merchant, and asked him: 'Ho! Who are you? What is the reason for your coming here?
સશોક ઇવ કસ્માત્ત્વં દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ભૂપતેઃ પ્રણયોદિતમ્॥
Why do you appear as if full of sorrow and depressed in mind?' Hearing these words of the king, spoken with affection,
પ્રત્યુવાચ સ તં વૈશ્યઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપમ્॥
the merchant bowed with respect and replied to the king.
વૈશ્ય ઉવાચ॥
The merchant said:
સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽહમુત્પન્નો ધનિનાં કુલે ॥
૧.॥
I am a merchant named Samadhi, born in a wealthy family.
પુત્રદારૈર્નિરસ્તશ્ચ ધનલોભાદસાધુભિઃ ।
વિહીનશ્ચ ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈરાદાય મે ધનમ્ ॥
૧.॥
I have been cast out by my sons and wife, who are wicked through greed of wealth. My wife and sons have misappropriated my riches, and made me devoid of wealth.
વનમભ્યાગતો દુઃખી નિરસ્તશ્ચાપ્તબન્ધુભિઃ ।
સોઽહં ન વેદ્મિ પુત્રાણાં કુશલાકુશલાત્મિકામ્ ॥
૧.॥
Cast out by my trusted kinsmen, I have come to the forest grief-stricken. Dwelling here, I do not know anything as regards good or bad of my sons.
પ્રવૃત્તિં સ્વજનાનાં ચ દારાણાં ચાત્ર સંસ્થિતઃ ।
કિં નુ તેષાં ગૃહે ક્ષેમમક્ષેમં કિં નુ સામ્પ્રતમ્ ॥
૧.॥
And of my kinsmen and wife. At present is welfare or ill-luck theirs at home?
કથં તે કિં નુ સદ્વૃત્તા દુર્વૃત્તાઃ કિં નુ મે સુતાઃ ॥
૧.॥
How are they? Are my sons living good or evil lives?
રાજોવાચ ॥
૧.॥
The king said:
યૈર્નિરસ્તો ભવાઁલ્લુબ્ધૈઃ પુત્રદારાદિભિર્ધનૈઃ ॥
૧.॥
Those covetous folk, your sons, wife and others, who have deprived you of your wealth and cast you out.
તેષુ કિં ભવતઃ સ્નેહમનુબધ્નાતિ માનસમ્ ॥
૧.॥
Why is your mind affectionately attached to them?
વૈશ્ય ઉવાચ ॥
૧.॥
The merchant said:
એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ ॥
૧.॥
This very thought has occurred to me, just as you have uttered it.
કિં કરોમિ ન બધ્નાતિ મમ નિષ્ઠુરતાં મનઃ ।
યૈઃ સન્ત્યજ્ય પિતૃસ્નેહં ધનલુબ્ધૈર્નિરાકૃતઃ ॥
૧.॥
What can I do? My mind does not become hard; it bears deep affection to those very persons who have driven me out in their greed for wealth, abandoning love for a father.
પતિસ્વજનહાર્દં ચ હાર્દિતેષ્વેવ મે મનઃ ।
કિમેતન્નાભિજાનામિ જાનન્નપિ મહામતે ॥
૧.॥
And attachment to one's master and kinsmen. I do not comprehend although I know it, O noble hearted king.
યત્પ્રેમપ્રવણં ચિત્તં વિગુણેષ્વપિ બન્ધુષુ ।
તેષાં કૃતે મે નિઃશ્વાસો દૌર્મનસ્યં ચ જાયતે ॥
૧.॥
How it is that the mind is prone to love even towards worthless kinsmen. On account of them I heave sighs and also feel dejected.
કરોમિ કિં યન્ન મનસ્તેષ્વપ્રીતિષુ નિષ્ઠુરમ્ ॥
૧.॥
What can I do since my mind is not hard towards those unloving ones?
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
૧.॥
Markandeya said:
તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ ॥
૧.॥
Then they both, the merchant and the king, approached the sage, O Brahmana.
સમાધિર્નામ વૈશ્યોઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ ।
કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ ॥
૧.॥
The merchant named Samadhi and the noble king, having paid their respects to him as was proper and worthy.
ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્યપાર્થિવૌ ॥
૧.॥
They sat down and the merchant and the king began some conversations.
રાજોવાચ ॥
૧.॥
The king said:
ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્છામ્યેકં વદસ્વ તત્ ॥
૧.॥
O venerable sir, I wish to ask you one thing, please tell me that.
દુઃખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના ।
મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ॥
It is for my sorrow that my mind, without being under my control, has attachment to the entire kingdom and its limbs, even though I have lost it.
જાનતોઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ ।
અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ॥
O best of sages, what is this that happens to me, who know it, just as to an ignorant man? And this man is humiliated by his sons and wives, and forsaken by his servants.
સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દી તથાપ્યતિ ।
એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃખિતૌ॥
Though abandoned by his own people, he is still exceedingly affectionate towards them. Thus both he and I are extremely unhappy.
દૃષ્ટદોષેઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ ।
તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ॥
Our minds are drawn by attachment to objects whose defects we clearly see. O illustrious one, what is this delusion that afflicts even those who have knowledge?
મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા॥
This bewilderment, which blinds discrimination, happens to both me and him.
ઋષિરુવાચ॥
The sage said:
જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે॥
Every living being has knowledge regarding the objects of the senses.
વિષયાશ્ચ મહાભાગ યાન્તિ ચૈવં પૃથક્પૃથક્ ।
દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે॥
And the objects of senses, O illustrious one, manifest in various ways. Some beings are blind by day, and others are blind by night.
કેચિદ્દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ ।
જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિં તુ તે ન હિ કેવલમ્॥
Some beings have equal sight both by day and by night. Human beings are certainly endowed with knowledge, but they are not the only ones.
યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુપક્ષિમૃગાદયઃ ।
જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગપક્ષિણામ્॥
For cattle, birds, animals and other creatures also possess knowledge. The knowledge that men have, birds and beasts too have.
મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ ।
જ્ઞાનેઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ॥
And what they have, men also possess; and the rest is common to both. Look at these birds, which though they possess knowledge, drop grains into the beaks of their young ones.
કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા ।
માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ॥
Though pecked by hunger themselves, they do so out of delusion. Human beings, O tiger among men, are attached to their children.
લોભાત્ પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ ।
તથાપિ મમતાવર્ત્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ॥
Out of greed for return good deeds. Do you not see this? Even so men are hurled into the whirlpool of attachment, the pit of delusion.
મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા ।
તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ॥
Through the power of Mahamaya, who makes the existence of the world possible. Marvel not at this. This Yoganidra of the lord of the world...
મહામાયા હરેશ્ચૈષા તયા સમ્મોહ્યતે જગત્ ।
જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા॥
...is the Mahamaya of Hari, by whom the world is deluded. Verily she, the Devi, forcibly draws the minds of even the wise.
બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ ।
તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
And throws them into delusion. She creates this entire universe, both moving and unmoving.
સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે ।
સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની॥
It is she who, when propitious, becomes a boon-giver to human beings for their final liberation. She is the supreme knowledge, the eternal cause of liberation.
સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી॥
She is also the cause of the bondage of transmigration, and the sovereign over all lords.
રાજોવાચ॥
The king said:
ભગવન્ કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્॥
Venerable sir, who is that Devi whom you call Mahamaya?
યત્પ્રભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા ॥
૧.॥
What is the power of that Devi, what is her form, and what is her origin?
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર ॥
૧.॥
All that I wish to hear from you, O you supreme among the knowers of Brahman.
ઋષિરુવાચ ॥
૧.॥
The Rishi said:
નિત્યૈવ સા જગન્મૂર્તિસ્તયા સર્વમિદં તતમ્ ॥
૧.॥
She is eternal, embodied as the universe. By her all this is pervaded.
તથાપિ તત્સમુત્પત્તિર્બહુધા શ્રૂયતાં મમ ।
દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા ॥
૧.॥
Nevertheless she incarnates in manifold ways; hear it from me. When she manifests herself in order to accomplish the purposes of the devas,
ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે ।
યોગનિદ્રાં યદા વિષ્ણુર્જગત્યેકાર્ણવીકૃતે ॥
૧.॥
she is said to be born in the world, though she is eternal. When the universe was converted into one ocean,
આસ્તીર્ય શેષમભજત્ કલ્પાન્તે ભગવાન્ પ્રભુઃ ।
તદા દ્વાવસુરૌ ઘોરૌ વિખ્યાતૌ મધુકૈટભૌ ॥
૧.॥
and the adorable Vishnu ji stretched out on Sesa and took the mystic slumber at the end of a kalpa, then two terrible asuras, the well-known Madhu and Kaitabha,
વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ હન્તું બ્રહ્માણમુદ્યતૌ ।
સ નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સ્થિતો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ॥
૧.॥
sprung into being from the dirt of Vishnu's ears, sought to slay Brahma; Brahma, the father of beings, was sitting in the lotus that came out from Vishnu's navel.
દૃષ્ટ્વા તાવસુરૌ ચોગ્રૌ પ્રસુપ્તં ચ જનાર્દનમ્ ।
તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયઃ સ્થિતઃ ॥
૧.॥
Seeing these two fierce asuras and Janardhana asleep, Brahma with concentrated mind extolled Yoganidra,
વિબોધનાર્થાય હરેર્હરિનેત્રકૃતાલયામ્ ।
વિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિસંહારકારિણીમ્ ॥
૧.॥
dwelling in Hari's eyes, with a view to awakening Hari. He extolled the Queen of the universe, the supporter of the worlds, the cause of the sustenance and dissolution alike,
નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલાં તેજસઃ પ્રભુઃ ॥
૧.॥
the incomparable Devi of sleep of Vishnu, the lord of light.
બ્રહ્મોવાચ ॥
૧.॥
Brahma said:
ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં હિ વષટ્કારઃ સ્વરાત્મિકા ॥
૧.॥
You are Svaha and Svadha. You are verily the Vasatkara and embodiment of Svara.
સુધા ત્વમક્ષરે નિત્યે ત્રિધા માત્રાત્મિકા સ્થિતા ।
અર્ધમાત્રા સ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યાવિશેષતઃ ॥
૧.॥
You are the nectar. O eternal and imperishable One, you are the embodiment of the threefold matras. You are half a matra, though eternal. You are verily that which cannot be uttered specifically.
ત્વમેવ સન્ધ્યા સાવિત્રી ત્વં દેવિ જનની પરા ।
ત્વયૈતદ્ધાર્યતે વિશ્વં ત્વયૈતત્ સૃજ્યતે જગત્ ॥
૧.॥
You are Savitri and the supreme Mother of the devas. By you this universe is borne, by you this world is created.
ત્વયૈતત્ પાલ્યતે દેવિ ત્વમત્સ્યન્તે ચ સર્વદા ।
વિસૃષ્ટૌ સૃષ્ટિરૂપા ત્વં સ્થિતિરૂપા ચ પાલને ॥
૧.॥
By you it is protected, O Devi, and you always consume it at the end. O you who are always of the form of the whole world, at the time of creation you are of the form of the creative force, at the time of sustentation you are of the form of the protective power,
તથા સંહૃતિરૂપાન્તે જગતોઽસ્ય જગન્મયે ।
મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધા મહાસ્મૃતિઃ ॥
૧.॥
and at the time of the dissolution of the world, you are of the form of the destructive power. You are the supreme knowledge, the supreme Maya, the supreme intellect, the supreme memory,
મહામોહા ચ ભવતી મહાદેવી મહેશ્વરી ।
પ્રકૃતિસ્ત્વં ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની ॥
૧.॥
the supreme delusion, the supreme Devi, and the supreme ruler. You are the primordial cause of everything, bringing into force the three qualities.
કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા ।
ત્વં શ્રીસ્ત્વમીશ્વરી ત્વં હ્રીસ્ત્વં બુદ્ધિર્બોધલક્ષણા ॥
૧.॥
You are the dark night of periodic dissolution, the great night of final dissolution, and the terrible night of delusion. You are the devi of good fortune, the supreme ruler, modesty, intelligence characterized by knowledge,
લજ્જા પુષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિસ્ત્વં શાન્તિઃ ક્ષાન્તિરેવ ચ ।
ખડ્ગિની શૂલિની ઘોરા ગદિની ચક્રિણી તથા ॥
૧.॥
bashfulness, nourishment, contentment, tranquility, and forbearance. Armed with sword, spear, club, discus, you are terrible.
શઙ્ખિની ચાપિની બાણભુશુણ્ડીપરિઘાયુધા ।
સૌમ્યા સૌમ્યતરાશેષસૌમ્યેભ્યસ્ત્વતિસુન્દરી ॥
૧.॥
Armed with the conch, bow, arrows, sling, and mace, You are gentle, yea, more gentle than all other gentle things, and exceedingly beautiful.
પરાપરાણાં પરમા ત્વમેવ પરમેશ્વરી ।
યચ્ચ કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્વસ્તુ સદસદ્વાખિલાત્મિકે ॥
૧.॥
You are the Supreme Empress, higher than the highest and the lowest. O Soul of all things, whatever or wherever anything exists, whether real or unreal,
તસ્ય સર્વસ્ય યા શક્તિઃ સા ત્વં કિં સ્તૂયસે મયા ।
યયા ત્વયા જગત્સ્રષ્ટા જગત્પાત્યત્તિ યો જગત્ ॥
૧.॥
of all that You are the power; how then can You be extolled by me? By You, even He who creates, preserves, and consumes the universe,
સોઽપિ નિદ્રાવશં નીતઃ કસ્ત્વાં સ્તોતુમિહેશ્વરઃ ।
વિષ્ણુઃ શરીરગ્રહણમહમીશાન એવ ચ ॥
૧.॥
has been brought under the influence of sleep; who then is capable of praising You here? Since Vishnu, myself (Brahma), and Shiva (Ishana),
કારિતાસ્તે યતોઽતસ્ત્વાં કઃ સ્તોતું શક્તિમાન્ ભવેત્ ।
સા ત્વમિત્થં પ્રભાવૈઃ સ્વૈરુદારૈર્દેવિ સંસ્તુતા ॥
૧.॥
have been made by You to assume physical embodiment, who indeed has the capacity to praise You? Being thus lauded, O Devi, with Your exalted glories,
મોહયૈતૌ દુરાધર્ષાવસુરૌ મધુકૈટભૌ ।
પ્રબોધં ચ જગત્સ્વામી નીયતામચ્યુતો લઘુ ॥
૧.॥
delude these two invincible asuras, Madhu and Kaitabha, and quickly awaken the Sovereign of the cosmos, Achyuta.
બોધશ્ચ ક્રિયતામસ્ય હન્તુમેતૌ મહાસુરૌ ॥
૧.॥
And awaken in Him the resolve to destroy these two mighty asuras.
ઋષિરુવાચ ॥
૧.॥
The Rishi said:
એવં સ્તુતા તદા દેવી તામસી તત્ર વેધસા ॥
૧.॥
Thus extolled then by the Creator (Brahma), the devi Tamasi (presiding over sleep and darkness),
વિષ્ણોઃ પ્રબોધનાર્થાય નિહન્તું મધુકૈટભૌ ।
નેત્રાસ્યનાસિકાબાહુહૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ ॥
૧.॥
for the purpose of waking Vishnu to slay Madhu and Kaitabha, came forth from His eyes, mouth, nostrils, arms, heart, and chest,
નિર્ગમ્ય દર્શને તસ્થૌ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
ઉત્તસ્થૌ ચ જગન્નાથસ્તયા મુક્તો જનાર્દનઃ ॥
૧.॥
and appeared before Brahma of unmanifest origin. Released by Her, Janardana, the lord of the universe, awoke and arose.
એકાર્ણવેઽહિશયનાત્તતઃ સ દદૃશે ચ તૌ ।
મધુકૈટભૌ દુરાત્માનાવતિવીર્યપરાક્રમૌ ॥
૧.॥
From His serpent-couch on the singular cosmic ocean, He then saw those two evil-minded asuras, Madhu and Kaitabha, possessing tremendous prowess and valour,
ક્રોધરક્તેક્ષણાવત્તું બ્રહ્માણં જનિતોદ્યમૌ ।
સમુત્થાય તતસ્તાભ્યાં યુયુધે ભગવાન્ હરિઃ ॥
૧.॥
their eyes bloodshot with rage, striving to devour Brahma. Getting up, the blessed Hari joined battle with the two of them.
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ ।
તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ મહામાયાવિમોહિતૌ ॥
૧.॥
For five thousand years the omnipresent Hari wrestled with them using His arms as weapons, while they, frenzied by immense strength and deluded by Mahamaya,
ઉક્તવન્તૌ વરોઽસ્મત્તો વ્રિયતામિતિ કેશવમ્ ॥
૧.॥
called out to Keshava: 'Ask a boon from us!'
શ્રીભગવાનુવાચ ॥
૧.॥
Shri Bhagavan said:
ભવેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ ॥
૧.॥
'If you are both pleased with Me today, let both of you be slain by My hands!'
કિમન્યેન વરેણાત્ર એતાવદ્ધિ વૃતં મયા ॥
૧.॥
'What need is there for any other boon here? This alone is the choice granted by Me.'
ઋષિરુવાચ ॥
૧.॥
The Rishi said:
વઞ્ચિતાભ્યામિતિ તદા સર્વમાપોમયં જગત્ ॥
૧.॥
Having been outwitted thus, and seeing the entire world inundated with water,
આવાં જહિ ન યત્રોર્વી સલિલેન પરિપ્લુતા ॥
૧.॥
"Slay us at the spot where the earth is not flooded with water."
ઋષિરુવાચ ॥
૧.॥
The Rishi said:
તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા શઙ્ખચક્રગદાભૃતા ।
કૃત્વા ચક્રેણ વૈ છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ ॥
૧.॥
Saying 'Be it so', Bhagavan (Vishnu), the great wielder of conch, discus and mace, took them on His loins and there severed their heads with His discus.
એવમેષા સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા સ્વયમ્ ।
પ્રભાવમસ્યા દેવ્યાસ્તુ ભૂયઃ શૃણુ વદામિ તે ॥
૧.॥
Thus she (Mahamaya) herself appeared when praised by Brahma. Now listen again the glory of this Devi. I tell you.